Woordenboek |
| Ama | Tibetaans voor \"moeder\". Vaak met meer respect aangeduid als \"Ama-La\". |
| Ani | Tibetaanse aanspreektitel voor een non. |
| Arhat | Sanskriet voor een boeddhistische heilige die verlossing van de cyclus van wedergeboorte (samsara) heeft bereikt en daarmee het Nirvana. |
| Atisha | Indiase boeddhistische geleerde (982-1052) die in de elfde eeuw zorgde voor een heropleving van het boeddhisme in Tibet. |
| Avalokiteshvara | (Tibetaans: Chenrezig) de bodhisattva van het mededogen/compassie. De Dalai Lama wordt gezien als een reincarnatie van Avalokiteshvara. |
| Bardo | Tibetaans voor \"tussenstaat\", de toestand tussen de dood en de wedergeboorte. |
| Bel | Ook wel \"ghanta\". Ritueel voorwerp dat symbool staat voor de kennis van de leegte en van alle verschijningen. Ook vertegenwoordigt ze de vergankelijkheid en het vrouwelijke principe. Samen met de vajra (diamantscepter) staan ze symbool voor de weg naar de verlichting: weg en doel zijn één. |
| Bodhicitta | Wordt wel vertaald met \"verlichtingsgeest\", de motivatie om alle voelende wezens te helpen de verlichting en dus het boeddhaschap te bereiken. Dit is de motivatie van een bodhisattva en een boeddha. |
| Bodhisattva | Sanskriet voor \"verlichtingswezen\", een wezen dat zich ervoor inspant andere voelende wezens te helpen de verlichting te bereiken en die, vanwege dat doel, zijn eigen verlichting als het ware uitstelt. Bodhisattva\'s zijn zelf al zo ver op hun pad naar de verlichting dat zij niet meer beinvloedbaar zijn door natuurwetten. Zij kunnen dus diverse verschijningsvormen aannemen, zich vermenigvuldigen en op meerdere plaatsen tegelijkertijd zijn. Voorbeelden van bodhisattva\'s zijn: Avalokiteshvara, Tara, Manjushri, Vajrapani en Samantabhadra. |
| Boeddha | Een volledig verlicht wezen, dat een diepgaande kennis van de aard van de werkelijkheid heeft bereikt. Om die reden is hij/zij niet meer gebonden aan de kringloop van wedergeboorten (samsara). Als over \"de boeddha\" wordt gesproken verwijst dit meestal naar boeddha Sakyamuni, ofwel de historische boeddha. Zie ook het artikel over de geschiedenis van het boeddhisme. |
| Boeddhisme | Wereldreligie gebaseerd op de leringen van boeddha Sakyamuni die rond de 6e eeuw voor Christus in India leefde en de hoogste staat van verlichting bereikte. |
| Bön | Religie die al voorkwam in Tibet nog voordat het Boeddhisme zijn intrede deed. Het vereren van de koning stond hierin centraal. Tegenwoordig wordt Bön gezien als een vijfde school binnen het Tibetaans Boeddhisme waarin de boeddhistische leer met pré-boeddhistische elementen wordt gecombineerd. Opvallend is dat aanhangers van de Bön altijd tegen de klok in om boeddhistische bouwwerken heen lopen, terwijl boeddhisten dit met de klok mee doen. |
| Boterthee | Thee met water, melk en suiker en daarin nog een klont zoute boter. Deze Tibetaanse thee wordt veel gedronken in de kloosters en kleine dorpen. |
| Chang | Lokale alcoholische drank gemaakt van rijst of gierst. |
| Chenrezig | Tibetaanse naam voor Avalokiteshvara, de bodhisattva van het mededogen/compassie. De meest bekende mantra is ook van deze bodhisattva: Om mani padme hum. |
| Chörten | Een chörten ofwel een stoepa is een religieus gedenkteken. Meestal een klein gebouw waarin relikwieën van een hoge boeddhistische lama of monnik liggen opgeslagen. Vaak fungeert een chorten als een belangrijk pelgrimsoord en geloven boeddhisten dat het goed karma oplevert om de chorten heen te lopen en er offers te geven. |
| Compassie | (ook wel: mededogen) Het meevoelen en meeleven met alle levende wezens vanuit de wens dat alle voelende wezens uiteindelijk vrij zullen zijn van lijden. |
| Cyclisch bestaan | De kringloop van wedergeboorten. Zie samsara. |
| Cyclus van wedergeboorte | Zie samsara |
| Dalai Lama | De hoogste spirituele leider in het Tibetaans Boeddhisme. Hij wordt gezien als de reincarnatie van Chenrezig (Avalokiteshvara) en daardoor de belichaming van compassie. De opvolging van Dalai Lama\'s gaat door middel van reincarnatie. Voor de annexatie van Tibet door China was hij ook de politiek leider van Tibet. |
| Dharma | In het Hindoeisme wordt het vaak geschreven met een kleine letter \"dharma\" en betekent daar \"het juiste handelen\". In het Boeddhisme staat Dharma (met een hoofdletter) voor de leer van de boeddha bestaande uit de vier edele waarheden, het achtvoudige pad en de middenweg. Ook maakt de Dharma deel uit van de Drie Juwelen. |
| Drie Juwelen | De drie kernelementen van het Boeddhisme: Boeddha, Dharma, Sangha. Als een persoon zich bekeert tot het Boeddhisme, neemt hij/zij toevlucht in deze Drie Juwelen. |
| Gebedsvlag | Een kleurige vlag met daarop gebeden gedrukt. Gebedsvlaggen wapperen op passen en hoge bergen, bij huizen en bij kloosters. De wind verspreidt de heilzame teksten die op de vlaggen staan over de hele wereld. |
| Gelug(pa) | Belangrijke traditie binnen het Tibetaans Boeddhisme. Wordt ook wel vertaald met \"geelkappen\" naar het hoofddeksel dat gedragen wordt door monniken bij belangrijke rituelen. Binnen deze traditie zijn de kloostergemeenschappen en opvolging van hoge leraren door reincarnatie zeer belangrijk. De Dalai Lama en de Panchen Lama behoren ieder door de Gelugpa stroming. Andere scholen zijn: Kagyu, Nyingma, Sakya. |
| Geshe | Hoogste studiegraad voor monniken in de Gelug traditie van het Tibetaans Boeddhisme. Is te vergelijken met een doctoraat in de theologie. Binnen de geshe-graad zijn verschillende niveaus. Geshe Lharampa is het hoogst haalbare. |
| Gompa | Tibetaans klooster. De kloosters bestaan meestal uit verscheidene tempelhallen, prachtig versierd met wandschilderingen, en de gebouwen waar de monniken leven. Vanaf het dak heb je vaak een mooi uitzicht over het dorp en de omliggende bergen. |
| Guru (goeroe) | Sanskriet voor spirituele leraar. Zie ook Lama. |
| Guru Rinpoche | Tibetaanse naam van Padmasambhava. |
| Hartsoetra | Boeddhistische tekst over de uiteindelijke realiteit (leegte). |
| Hinayana | Sanskriet voor het \"Kleine Voertuig\". Stroming binnen het Boeddhisme waarvan het Theravada het bekendst is. In deze vorm van Boeddhisme streeft men in de eerste plaats naar de eigen verlossing (verlichting). Het Theravada wordt hoofdzakelijk beoefend in Thailand, Sri Lanka, Laos, Birma en Cambodja. |
| Kagyu(pa) | Eén van de vier scholen binnen het Tibetaans Boeddhisme. Binnen deze traditie staat de leermeester centraal. Andere scholen zijn: Gelug, Sakya, Nyingma. |
| Karma | Sanskriet voor \"actie\" of \"daad\". In het Tibetaans Boeddhisme wordt hiermee bedoeld dat alle positieve daden ook positieve consequenties hebben voor degene die ze uitvoert. Negatieve daden hebben daarentegen negatieve consequenties. Iemand die dus veel goede dingen doet heeft positief/goed karma. |
| Khora | Tibetaans voor de rondgang rond een klooster of een andere belangrijke boeddhistische plek. Gelovigen lopen deze al biddend één of meerdere keren. Meestal is er een korte en een lange route, waarbij de lange route een uur tot enkele dagen of soms zelfs weken kan duren. Een voorbeeld van zo\'n lange route is de khora rond de berg Kailash. |
| La | Een Tibetaans achtervoegsel dat achter een naam of titel wordt geplaatst om respect aan te geven. Bijvoorbeeld Piet-La of Ama-La. Als woord betekent La \"bergpas\". |
| Lama | Tibetaans voor spiritueel leraar (Sanskriet: guru). Niet iedere monnik of non wordt beschouwd als een spiritueel leraar en een spiritueel leraar is niet per sé monnik of non. |
| Leegte | (Sanskriet: sunyata) Filosofisch begrip uit het Boeddhisme dat de uiteindelijke werkelijkheid beschrijft. Als men het ultieme inzicht in de leegte heeft gekregen is deze persoon verlicht en wordt hij/zij verlost uit de cyclus van wedergeboorte (samsara). |
| Lijden | (Sanskriet: dukkha) Belangrijke term in het Boeddhisme. In de leringen van de Boeddha staat dat ieder levend wezen lijdt en dat men kan ontkomen aan het lijden door de Dharma te volgen. Hij heeft het over drie soorten lijden: \"lijden van lijden\" (als gevolg van pijn en problemen); \"lijden van verandering\" (als gevolg van het feit dat men inziet dat prettige ervaringen altijd maar tijdelijk zijn); \"allesdoordringende lijden\" (als gevolg van de cyclus van wedergeboorten, dat ervoor zorgt dat er altijd onzekerheid, problemen en pijn is).
|
| Mahayana | Sanskriet voor \"Grote Voertuig\". Binnen het Boeddhisme één van de belangrijke stromingen. De aanhangers van het Mahayana streven naar hun eigen verlichting, maar proberen daarin ook alle andere voelende wezens te ondersteunen. Het Mahayana Boeddhisme wordt hoofdzakelijk in China, Nepal, Vietnam, Korea en Tibet beoefend. |
| Maitreya | De toekomstige Boeddha. |
| Manimuur | Een muur opgebouwd uit grotere en kleinere manistenen. |
| Manisteen | Een steen met daarin gegraveerd de mantra ‘Om mani padme hum’ (O juweel in de lotusbloem), de mantra van Avalokiteshvara, Chenrezig in het Tibetaans, de Boeddha van mededogen. Zie ook: Om mani padme hum. |
| Mantra | Sanskriet voor \"denkgereedschap\". Korte, vaak moeilijk vertaalbare zinnen die, door op het opzeggen ervan de geest moeten beschermen tegen storende gedachten. Vrijwel elke godheid, bodhisattva en Boeddha in het Tibetaans Boeddhisme heeft zijn/haar eigen mantra. Zie ook Om mani padme hum. |
| Mededogen | Zie compassie. |
| Meditatie | Inwendige beschouwing om diepste werkelijkheid te ervaren. Contemplatieve overdenking. Binnen het Tibetaans Boeddhisme bestaan verschillende meditatie methoden, bijvoorbeeld analytische meditatie, concentratie meditatie en visualisaties. |
| Nagarjuna | Belangrijke Boeddhistische filosoof die rond 150-200 na Christus in India leefde. Hij legde de basis voor de Middenweg filosofie die vooral in het Mahayana Boeddhisme nog veel beoefend wordt. |
| Nirvana | De staat waarin men vrij is de cyclus van wedergeboorte. Het is nog niet de staat van een Boeddha. Een Arhat heeft het Nirvana al wel bereikt, maar is nog geen Boeddha. |
| Nyingma(pa) | Tibetaans voor \"oudere school\". Eén van de vier belangrijkste Tibetaans Boeddhistische tradities. Ook wel bekend als \"roodkappen\", naar het hoofddeksel dat door monniken gedragen wordt tijdens speciale rituelen. De Nyingma baseert zich in leer op de eerste komst van het Boeddhisme naar Tibet door Guru Rinpoche (Padmasambhava). De overige drie tradities zijn: Gelug, Kagyu en Sakya. |
| Om mani padme hum | Bekendste mantra in het Tibetaans Boeddhisme. Het is de mantra van Avalokiteshvara. In zijn geheel zou de mantra \"O, juweel in de lotusbloem\" betekenen, maar eigenlijk is het niet te vertalen. De lettergreep OM staat voor lichaam, geest en taal van de Boeddha, MANI voor de weg van de leer, PADME voor het wijsheidsaspect en HUM duidt op de vereniging van wijsheid en de weg. |
| Onwetendheid | Centraal begrip in het Boeddhisme. Volgens de Dharma komt uit onwetendheid alle lijden voort. Het gaat hierbij niet om ontwetendheid in de zin van \"iets niet weten\", maar om het gebrek aan kennis over de ultieme werkelijkheid, de leegte. |
| Panchen Lama | De Panchen Lama is na de Dalai Lama de belangrijkste religieuze leider van Tibet. Na de dood van de Panchen Lama in 1989, ging een commissie in opdracht van de Dalai Lama, geheel volgens de Tibetaanse traditie op zoek naar zijn reïncarnatie. China mengde zich in deze kwestie door zelf op zoek te gaan naar een nieuwe Panchen Lama. Zowel de Dalai Lama als de Chinese autoriteiten wezen een nieuwe Panchen Lama aan. De door de Chinezen aangewezen Panchen Lama is officieel geïnstalleerd, de door de Tibetanen aangewezen Panchen Lama is in 1995 op 6-jarige leeftijd samen met zijn ouders gearresteerd. Sindsdien is nooit meer wat van hem vernomen. Lees ook dit artikel over de Panchen Lama
|
| Parinirvana | Allerhoogste staat van een Boeddha, vrij van de cyclus van wedergeboorte (samsara), lijden en onwetendheid. |
| Puja (poedja) | Sanskriet voor gebedsdienst. |
| Reïncarnatie | Het geloof, binnen het Boeddhisme dat de geest continu doorgaat en dus telkens opnieuw in een nieuw lichaam geboren wordt. Afhankelijk van het opgebouwde karma zal een wezen een positieve of negatieve wedergeboorte krijgen. De cyclus van wedergeboorte (samsara) kan door een gewoon voelend wezen niet worden gestuurd en wordt daarom in het boeddhisme gezien als iets dat alleen gestopt kan worden door het ultieme inzicht te bereiken in de leegte. Hogere wezens, zoals bodhisattva\'s kunnen hun wedergeboorte wel sturen. Zij kunnen zelf bepalen waar en hoe zij zullen reïncarneren om daarmee alle voelende wezens te kunnen helpen de verlichting te bereiken. |
| Retraite | Periode van afzondering van de buitenwereld om zich geheel te kunnen wijden aan religieuze beoefening. |
| Sakya(pa) | Eén van de vier belangrijkste scholen binnen het Tibetaans Boeddhisme. De Sakya traditie heeft van de 13e tot 14e eeuw veel politieke en religieuze invloed gehad in Tibet en China. De overige drie scholen zijn: Gelug, Nyingma en Kagyu. |
| Samsara | Sanskriet voor de cyclus van geboorte, dood en wedergeboorte waarin elk voelend wezen vast zit totdat hij/zij, door middel van het volgen van de Dharma het ultieme inzicht heeft bereikt. Echter door verstorende emoties en karma is het moeilijk dit inzicht te bereiken en zal men dus wedergeboren blijven worden. De oorzaak van deze cyclus is, volgens de Boeddha de onwetendheid over het ultieme inzicht (leegte) en het gevolg is dat iedereen tijdens zijn leven(s) pijn en problemen, oftewel lijden ondergaat. |
| Sangha | Sanskriet voor \"spirituele gemeenschap\". Eén van de Drie Juwelen. Soms uitgelegd als de gemeenschap van boeddhistische monniken en nonnen, soms uitgelegd als de gemeenschap van alle boeddhisten in het algemeen. |
| Shakyamuni | De historische Boeddha (zie ook Siddharta Gautama). Werd rond 560 voor Christus geboren in Noord India. Hij had als prins een zeer comfortabel, rijk en zorgeloos leven, maar de wereld buiten het paleis werd hij geconfronteerd met ziekte, ouderdom en dood. Hij voelde zich zeer begaan met het lijden van alle voelende wezens en wilde hiervoor een oplossing zoeken. Zijn inzichten en ervaringen gaf hij door aan leerlingen, zodat zij ook de verlichting kunnen bereiken. Zie ook het artikel op deze website over de geschiedenis van het Boeddhisme.
|
| Shantideva | Belangrijke boeddhistische meester die in de achtste eeuw in India leefde. Eén van zijn belangrijkste werken is de Bodhisattvacharyavatara, oftewel de \"weg van de bodhisattva\". |
| Siddharta Gautama | Naam van de historische Boeddha zoals hij werd genoemd toen hij nog prins was. Lees ook het artikel over de geschiedenis van het Boeddhisme. |
| Stupa (stoepa) | Zie chörten |
| Sunyata | Sanskriet voor het boeddhistische concept van leegte. Een directe ervaring (realisatie) van sunyata zorgt ervoor dat je verlost wordt uit de cyclus van wedergeboorte (samsara). |
| Sutra (soetra) | Boeddhistische tekst met lering van de Boeddha. |
| Tantra | Sanskriet voor \"continuiteit\" of \"stroom\". In het algemeen het systeem van meditatie zoals in tantrische teksten beschreven wordt. Ook een geschrift dat tantrische beoefeningen beschrijft. Deze boeddhistische leringen worden ook wel \"geheime leer\" genoemd en bevatten veel symboliek.
|
| Tantrayana | Sanskriet voor het \"tantrische voertuig\". Een school binnen het Mahayana Boeddhisme die zich met tantra bezighoudt. |
| Tara | Vrouwelijke bodhisattva die 21 verschijningsvormen kent. De meest bekende zijn de Groene Tara en de Witte Tara. De Groene Tara wordt vaak aangeroepen (in meditatie) om hindernissen te overwinnen, uit gevaar gered te worden en het kwaad te overwinnen. De Witte Tara heeft de vaardigheid om levende wezens te beschermen en hen van leed, gevaar en angsten te verlossen. Zij wordt wel gezien als de belichaming van moederliefde. |
| Thanka | Tibetaanse rolschildering, meestal met een boeddhistische afbeelding. |
| Theravada | Zie Hinayana |
| Tibetaans Boeddhisme | Boeddhistische traditie die vanuit India werd ingevoerd naar Tibet. Het wordt gerekend tot het Mahayana Boeddhisme en bevat veel elementen van boeddhistische tantra. Centraal in het Tibetaans Boeddhisme staat de kloostertraditie met de vele lama\'s. Het wordt daarom ook wel \"lamaïsme\" genoemd. Het Tibetaans Boeddhisme wordt veelal onderverdeeld in 5 belangrijkste tradities: Nyingma, Gelug, Kagyu, Sakya en Bön. De Dalai Lama is de belangrijkste spiritueel leider van het Tibetaans Boeddhisme.
|
| Toevlucht nemen | Officiële term voor het \"Boeddhist worden\". Men geeft hierbij officieel aan vertrouwen te stellen in de Drie Juwelen: de Boeddha, de Dharma en de Sangha. |
| Tsampa | Tsampa is gerstemeel en voor veel Tibetanen en monniken de basis van de maaltijd. Het wordt droog gegeten, in de thee of met wat boter gekneed tot een soort deeg. |
| Tso | Een bergmeer. |
| Tsong Khapa | Belangrijk leraar in de geschiedenis van het Tibetaans Boeddhisme en de grondlegger van de Gelugpa orde. |
| Vajra | Ook wel \"dorje\". Ritueel voorwerp, van oudsher een diamantscepter. Staat symbool voor het grote medeleven en voor het mannelijke principe. Samen met de bel (ghanta) staan ze symbool voor de weg naar de verlichting: weg en doel zijn één. |
| Verlichting | De hoogste staat van verlichting is de staat van een Boeddha. Dit houdt in dat iemand het ultieme inzicht heeft bereikt. Zie ook Arhat. |
| Voelende wezens | (ook wel: \"bewuste wezens\") Wezens die tijdens de cyclus van wedergeboorten een gevoel/bewustzijn/geest bezitten. Mensen en dieren behoren wel tot deze voelende wezens, planten niet. |
| Wedergeboorte | Zie reïncarnatie |
